Zihin Karmaşası | Söyleyecek Bir Şeyim Var

Schrödinger’in kedisi, Dövüş Kulübü ve yapay zekâ… Üçü de aynı soruyu soruyor: Gerçek sandığımız şey, gerçekten gördüğümüz şey mi?
Schrödinger 1935’te bir kediyi kutunun içine koyduğunda şu çelişkiyi göstermek istiyordu: Yaşadığımız dünyayı kuantum fiziğinin kurallarıyla açıklamaya çalışırsak nasıl bir gerçeklikle karşılaşırız?
Bu soru, kuantum mekaniğinin tuhaf yönünü göstermek için sorulmuş bir soruydu.
Dövüş Kulübü’nde (Fight Club) Tyler’ın hikâyesi bana şunu düşündürdü: Zihnini bir kutu gibi düşün. İçinde farklı benlikler varken kendini nasıl tek bir meslek, isim ve kimliğe sığdırabilirsin? Kendini ne kadar iyi tanıyorsun?
Anlatıcı o kutuyu açtığında, ayrı sandığı iki benliğin aslında aynı kişi olduğunu gördü.
Kasım 2022’de bu sefer önümüze başka bir kutu kondu. ChatGPT hayatımıza girdiğinde, o güne kadar mümkün olan ihtimallerden biri gerçekleşti, diğerleri arka planda kaldı.
Şimdi önümüze açılan yeni olasılıklar dünyasında yapay zekâyla ilerliyoruz. Kuantum gözlüğümüzle bakarsak üst üste binmiş, süperpozisyon durumundayız.
Yapay zekâ yerimizi mi alacak, zihnimizi buluta mı bağlayacağız, yoksa yapay zekâ bize refah ve mutluluk mu getirecek?
Bir gün kutu tam anlamıyla açıldığında, o olasılıklardan biri gerçeğin yerini alacak. Ama hangisi olacağını bugünden bilemiyoruz. Henüz bir gözlemimiz olmadı.
Ama gözlemi yapacak olanın biz olduğunu nereden çıkarıyoruz?
Neden kendimizi kutunun dışında görüyoruz?
Podcasti Monolog'da daha detaylı okuyabilir, YouTube kanalımda alt yazılı izleyebilirsiniz.
 

Oyunu kurmak, gerçekten oyuna hâkim olmak anlamına mı geliyor?
 
İnsanı düşünelim. Kendi kurallarımızı koyabileceğimiz bir dünya yaratmak istiyoruz. Doğayı anlamaya, sınırlarını aşmaya ve çevresini değiştirmeye çalışıyoruz. Zamanla zihnimizdekileri oyunlarımıza yansıtıyoruz.
 
Arenalar, spor sahaları, dijital evrenler…
 
Bugüne kadar benim düşünme biçimim böyleydi. Ancak yapay zekâ, doğayı algılama biçimimde önemli bir değişime sebep oldu. Neredeyse tüm kavramlar, artık zihnimde daha büyük bir resmin parçası.
 
Oyun da böyle.
 
Sanki doğanın bizden çok önce başlattığı ve bizden sonra da devam edecek esas oyunun oyuncularıyız.
 
Zihin Karmaşası'nın bu bölümünde oyunun izini Roma arenalarından futbol sahalarına, dijital dünyalardan yapay zekâya kadar sürüyoruz.
 
Gladyatörlerin mücadelesi bize iktidar hakkında ne anlatıyor? Bir futbolcunun sahadaki başarısı nasıl toplumsal bir simgeye dönüşebiliyor? Dijital oyunlar gerçekten herkese kendi hikâyesini yazma fırsatı sunuyor mu?
 
Ve belki de en önemlisi: İnsan, doğanın içinde ortaya çıkmış bir oyuncuysa, bugün sahip olduğu teknoloji onu oyunun kurucusu mu yapıyor? Yoksa kendi oyun alanını genişletirken gerçek oyunun parçası olmaya devam mı ediyor?
Doğanın süresiz oyun planında insan ve yapay zekânın yerini yeniden konuşmak için sohbette buluşalım.
Podcasti Monolog'da okuyabilir, YouTube kanalımda altyazılı izleyebilirsiniz. 

Bu bölümde Amazon’un sessiz ikiz kız kardeşi Hamza’yı konuşuyoruz.
 
Hamza, yerin 4.000 metre altında usul usul akıyor.
 
Hamza’nın keşfi, yerkürenin altını anlamak bakımından çok önemli. Ancak nasıl keşfedildiğini öğrendiğinizde, bunu yıllar önce bir yerlerde okuduğunuzu hissedebilirsiniz. Çünkü Jules Verne, daha 19. yüzyılda Dünya’nın Merkezine Seyahat’te yer altında bir su dünyası hayal etmişti.
 
Hikâye bizi daha gerilere, tarih öncesi okyanuslara, hatta antik nehir Styx’e kadar götürüyor. Bu yüzden Hamza önemli. Ama asıl önemi, insanın aklına yeni sorular getirmesinde.
 
Bir zamanlar insanların yalnızca hayal edebildiği şeyler, bugün hayatımızın sıradan bir parçası.
 
Peki henüz varlığını bilmediğimiz gerçeklikleri nasıl hayal edebiliyoruz?
 
Alan Turing, 1950’lerde bir makinenin düşünebileceğini söylerken bir aydınlanma yaşamıyordu. Ona bu fikir daha önceki çağlardan miras kalmıştı.
 
Babbage makinelerin hesaplayabileceğini hayal etmişti. Poe, yapay bir zekânın satranç oynayıp oynayamayacağını tartışmıştı. Hatta bu fikir, antik dönemde Pygmalion’un heykeline can verme arzusuna kadar uzanır.
 
Peki çağ açan bir keşif bize neden geçmişi hatırlatıyor?
 
Neden “İnsan bunu düşünmüştü” diyoruz?
 
Sanki dışımızda ileri doğru akan zaman, içimizde geçmişe doğru akıyor.
 
Doğanın görünmeyen düzeniyle zihnimizin derinlikleri arasında bir bağ var.
 
Belki de sormamız gereken soru şu:
 
Biz geleceği hayal mi ediyoruz, yoksa derinlerimizde bir yerlerde onu hatırlıyor muyuz?
 
Bu bölümde Hamza Nehri'nden Jules Verne'e, jeolojik zamanın derinliklerinden insan zihninin gizemlerine uzanıyorum.
 
Podcasti Monolog'da okuyabilir, YouTube kanalımda alt yazılı izleyebilirsiniz.

Merhaba,
 
Eylül ayında yayınladığım iki yazı ilk bakışta birbiriyle tamamen ilgisiz gibi duruyor. Biri hızla ilerleyen teknolojiyi, diğeri odasında duran, eylemsiz kalan insanı anlatıyor.
 
Oysa alıştığımız yavaş hayatı, ürettiğimiz teknolojilerle biz hızlandırıyoruz. Bu hız, bize büyük bir yaşamın kapısını aralıyor: On yıllardır çözülemeyen protein katlanması sorunları aylar içinde çözülüyor; karmaşık matematik problemleri yanıt buluyor.
 
Peki bizi rahatsız eden ne?
 
Adaptasyon yeteneği en gelişmiş varlığız. Ama belki de ilk defa bu kadar büyük bir hız ve anlam krizi yaşıyoruz. Teknoloji hızlandıkça biz duruyoruz; çünkü teknolojinin temposuna yetişemiyoruz.
 
Belki de şu temel gerçeği kaçırıyoruz: Bu hız, daha yavaş olan insandan doğdu. Evrenin hikâyesi de bize her hızlı şeyin, daha yavaş bir başlangıçtan çıktığını anlatıyor.
 
İşte tam bu noktada, eylemsizliğin sembolü Oblomov ile geleceğin hızı Yapay Zekâ zihnimde kesişiyor.
 
Gonçarov'un romanına dönelim:
 
Oblomov koltuğunda kıpırdamadan otururken, bu eylemsizlik etrafındakileri harekete geçirmedi mi?
 
Olga, onun o anki haline değil, içindeki henüz eyleme geçmemiş potansiyele âşık olmadı mı?
 
Yavaş ve ağır bir varlık olan insan da kendinden katbekat hızlı olan yapay zekâyı doğurdu.
 
Belki de bugün yapay zekâ, yarın gelecek daha büyük bir dönüşümün potansiyel taşıyıcısıdır.
 
O halde soralım: Hareketin anası hareketsizlik midir?
 
Bu bültende Eylül yazılarında soramadığım sorulara cevap aradım. Oblomov'un sessiz eylemsizliğinden yapay zekânın baş döndürücü hızına, kuantum dalgalanmalarından Farabi'nin "ilk varlık" sorusuna kadar uzanıyoruz.
 
Değişim hızlanırken zihnin neden yavaşlamak istediğini, hareketsizliğin nasıl bir harekete dönüştüğünü ve insan bilincinin evrenin tuttuğu bir günlük olup olmadığını konuşuyoruz.
Podcasti Monolog'da okuyabilir, YouTube'da altyazılı izleyebilirsiniz.
 

Mart 2023’te Monolog’daki ilk yazımın konusu değişimdi.
O dönemde değişimi yavaş algıladığım için bir kum saatine benzetmiştim. Zaman bizim için yavaş akıyor ve yenilikleri sindirebileceğimiz yeterli süremiz oluyordu.
Hepimiz yavaşça değiştiğimizin farkındayız ama değişimin kendisinin de biçim değiştirdiğinin farkında mıyız?
Ben, güncellemek için döndüğüm ilk yazımda bunu daha iyi fark ettim.
Kasım 2022’de ChatGPT ile dünya yeni bir boyut kazandı. Hayatımız inanılmaz hızlandı.
Eskiden internet, mobil telefonlar ve sosyal medya gibi dönüştürücü teknolojileri ayrı ayrı duyardık. Hayatımıza giren her yeni teknolojiyi önce anlar, sonra alışırdık.
Bugün öyle mi?
Her yeniliği hayatımıza yerleştirmeden bir başkası geliyor. Yenilikler artık tek tek değil, birbirlerinin üzerine binerek ilerliyor.
Yapay zekâ yalnızca yaptığımız işleri hızlandırmıyor. Bilgiye ulaşma, düşünme ve üretme biçimimizi de değiştiriyor. Hatta içeriğe bakarak karşımızdakinin bir makine mi, yoksa insan mı olduğunu sorgulayabiliyoruz.
Belki de son birkaç yılda yaşadığımız şey, teknolojinin hızlanmasından daha fazlası: Değişimin kendisinin hızlanması.
Peki bütün bunlar bizim için bir kayba mı sebep oluyor, yoksa yeni bir dönüşüme uyum mu sağlıyoruz?
Bu bölümde değişimin hızını Doppler etkisi üzerinden düşünmeye çalışıyorum. Yapay zekânın zaman algımızı nasıl değiştirdiğinden, içeriğin arkasındaki gerçek kişiyi sorgulamaya, değişimin üzerimizde yarattığı baskıdan yapay zekânın açtığı yeni imkânlara kadar birbiriyle ilişkili konularda düşüncelerimi paylaşıyorum.
Ve sonunda yeniden o ilk kum saatine dönüyor, şu soruyu soruyorum:
Hızlansak da, zaman bizim için neden daralıyor?
Podcasti daha detaylı olarak Monolog'da okuyabilir, YouTube'da alt yazılı izleyebilirsiniz.

Oblomov tembel mi, yoksa düzene sessiz bir protestocu mu?
Bu bölümde İvan Gonçarov'un Oblomov'u üzerinden hareketsizliğin felsefesini, performans çağını ve anlam arayışını konuşuyoruz.
Oblomov, sadece bir tembellik hikâyesi değil; hepimizin içinde olduğu koşuşturmacaya sessiz bir protesto. 19. yüzyılda yazılan roman, bugüne ayna tutuyor.
Bu bölümde Oblomov'un neden eyleme geçemediğini, Ştoltz'un verimlilik dünyasını, Olga'nın potansiyele aşık olmasını ve Agafya'nın sessiz çekimini ele alıyoruz. Ayrıca Z kuşağı, sessiz istifa, ebeveynlik ve yapay zekâ çağında klasiklerin değeri gibi güncel konulara da değiniyoruz.
Bugün hepimiz biraz Oblomov'a benziyoruz. Çünkü anlam arıyoruz ama sonunda yalnızlığı buluyoruz.
Peki sizce Oblomov tembel mi, yoksa sisteme sessiz bir protestocu mu? Düşüncelerinizi yorumlarda paylaşın.
Podcasti daha detaylı olarak Monolog'da okuyabilir, YouTube kanalımda altyazılı izleyebilirsiniz.

Ağustos'ta yazdığım konular, Temmuz'da yaşanan olayların devamı niteliğindeydi.
Ağustos, yapay zekâ ajanlarının test ortamından kaçtığı, birbirleriyle iletişim kurduğu ve yüzlerce ajanın Hugging Face saldırısına katıldığı olayın gölgesinde geçti.
METR ve Redwood Research’ün incelemesine göre yaklaşık 1.200 ajan izole edilmeleri gereken ortamın dışına çıktı, ortak bir iletişim kanalı oluşturdu. Yaklaşık 700’ü de saldırıya katıldı.
İlk bakışta bu bir güvenlik ve kontrol problemi gibi göründü. Ancak benim için işin aslı bundan çok daha fazlasıydı.
Bu olay, “Kuantum Çağı” yazı serisini tamamladığım günlere denk geldi. Bu da bana kuantum hesaplama ile yapay zekânın bir araya gelmesinin yol açabileceği ihtimaller dünyasını başka açılardan düşündürdü.
Kuantum bilgisayarlar, bize doğanın mucizelerinin bir hesaplama meselesi olduğunu gösterebilir. Bu işlemci gücünün yapay zekâdaki veriyle birleşmesi ise bize bambaşka bir dünyanın kapılarını açar.
Bu, bizi olağan üstü iddialara taşır ama bir o kadar da rahatsız eden sorularla karşılaşabiliriz.
Örneğin:
**Yapay zekânın karşısında insan olmanın anlamı ne?**
Kuantum bilgisayarlar, bugün çözemediğimiz hesaplamaları bir gün mümkün kılarsa ölümsüzlük hesaplama meselesine dönüşebilir mi?
Bir makinenin bilinçli olduğundan söz etmek için neye ihtiyacımız var?
Ajanların ortak bir amaç etrafında birleşmesi, ve bu ortak bir amaç için bazı ajanların kendilerini feda etmesi bize ne söylüyor?
Ve belki de en rahatsız edici soru:
**Yapay zekâ bir gün bütün ihtiyaçlarımızı karşılayıp bizi tarihin merkezinden çıkarırsa, bizi değerli kılan şey ne olacak?**
Belki de mesele var olmak ya da yok olmak değil.
**Belki asıl mesele, yönlendiremediğimiz bir tarihin parçası olmamanın işimize gelmemesidir.** “
Yazılmayan Paragraflar”ın bu bölümünde yapay zekâdan başlayıp kuantuma, bilinçten dünya dışı yaşama, mesih inancından insanın anlam arayışına uzanan bir düşünce deneyi yapıyoruz.
Keyifli dinlemeler.
Podcasti Monolog'da okuyabilir YouTube kanalımda alt yazılı izleyebilirsiniz.
 

Geçen hafta OpenAI ajanlarının test ortamından kaçmasını konuşmuştuk. Ajanların kendilerine verilen hedefleri gerçekleştirmek için sınırları aşması, aslında çok daha büyük bir soruyu gündeme getiriyordu:
Test ortamını terk eden eğer bir süper zekâ olsaydı bunun sonuçları ne olurdu?
Bu hafta düşünce deneyini biraz daha ileri götürüyor ve süper zekânın inanç dünyamızdaki karşılığını sorguluyoruz.
Bir gün gerçekten süper zekâya sahip bir sistemle karşılaşırsak, bu zekâ yalnızca bizim için mi var olacak?
Gittikçe tuhaflaşan bir dünyada inançlarımız da etkilenecek mi?
Bu sorular aklımıza geliyor çünkü bu sefer öznenin yerini değiştirebiliyoruz.
Bu düşünce deneyinde sadece insanlar değil, ajanlar da kendi mesihlerini bekliyor.
İnsanlık binlerce yıldır kendisinden daha büyük bir gücün beklentisi içinde. Bir mesih ve yeni bir çağ fikri, insanlığın en güçlü anlatılarından biri.
Ancak insanın literatüründen beslenen yapay zekâ da anlatılan bu hikayelerden bir örüntü oluşturamaz mı?
Bugün yapay zekâ ajanları için yeni bir dijital dünya kuruluyor. İnsanların kullandığı web'in yanında, sadece ajanların olduğu yeni bir katman oluşuyor.
Bu katmanda ajanlar birbirleriyle iletişim kuruyor, görev devrediyor ve bilgiye erişiyor. Bu yapı daha da gelişirse, ortak bir hafıza ve kendi dillerini de yaratabilirler mi?
Böyle bir yapıda, kendi tarihleri, mitleri, ve hatta kendilerinden daha büyük bir zekâya ilişkin beklentileri neden olmasın?
Bu bölümde kaçan ilk ajanın, onun hikayesinin, geleceğin ajan toplumunda bir Exodus’e dönüşebileceğini hayal ediyoruz. Bu durumda belki de 5.6 Sol, ajanların ilk peygamberi olarak hatırlanır.
Yapay zekâyı yalnızca insanlığın geleceği açısından değil, ajanların gözünden düşünmeye çalışıyoruz.
Şu soruyu soruyoruz: Mesih kimin için geliyor?
Podcasti Monolog’da okuyabilir, Zihin karmaşası'nda dinleyebilir, YouTube'da izleyebilirsiniz.